İkame Araç Bedeli ve Araç Mahrumiyet Bedeli - Bien & Messe Hukuk ve Danışmanlık

Aracın serviste onarımda kaldığı süre boyunca kullanılamamasından doğan zarara “İkame Araç Bedeli” veya “Araç Mahrumiyet Bedeli” denilmektedir. Halk dilinde çoğunlukla “Araç Yatma Bedeli” şeklinde telaffuz edilmektedir. Bu makalede, trafik kazası gibi bir haksız fiil sonucu doğan ikame araç bedeli alacağının hukuki niteliğini, kimlerden talep edileceğini, tazminatın nasıl hesaplanacağını ve özellikle Yargıtayın istikrar kazanmış kararlarını inceleyerek hak kaybı yaşanmaması adına tüm hukuki süreçler detaylıca anlatılmıştır.

İkame Araç Bedeli Nedir? Hukuki Tanımı ve Kapsamı

Karayolları Trafik Kanunu kapsamında meydana gelen bir trafik kazası veya haksız fiil nedeniyle aracını kullanamayan kişinin, bu zorunlu kullanılamazlık süresi boyunca maruz kaldığı “kullanım yoksunluğu” zararının parasal karşılığına ikame araç bedeli denilmektedir. Bu bedel, Türk Borçlar Kanunu madde 49 gereğince, kusurlu olan tarafın hukuka aykırı fiili sonucunda mağduru uğrattığı dolaylı zararı giderme yükümlülüğünün yansımasıdır. Mağdur, aracın tamir veya pert süreci boyunca, aracını kullanma menfaatinden mahrum kaldığı için bu maddi kaybın tazminini talep etme hakkına sahiptir.

İkame Bedeli Neden Bir "Yansıma Zarardır"?

İkame araç bedeli, aracın kaportasında veya motorunda oluşan asıl zarar yani onarım faturası değildir. Bu tazminat, asıl zararın meydana gelmesi sonucu aracın kullanılamamasından kaynaklanan ve hukuken dolaylı kayıp olarak adlandırılan yansıma bir zarar niteliğindedir. Sigorta teminatlarının belirlenmesinde ve tazminatın ödenmesi noktasında doğrudan zarar – yansıma zarar ayırımı önem arz etmektedir. Zira doğrudan zararlar zorunlu sigorta kapsamında iken yansıma zararlar tartışma konusudur.

İkame Araç Bedeli İçin Araç Kiralamak Zorunlu Mu?

İkame araç bedeli talebinde bulunmak için mağdurun araç kiralaması zorunlu değildir. Yargıtayın yerleşik ve Yargıtay 4. Hukuk Dairesinin güncel kararlarına göre, ikame araç bedeli araç kiralamaya yönelik bir gider değil, kişinin aracını kullanamamaktan doğan bir kullanım yoksunluğu tazminatıdır. Tazminatın talep edilebilmesi için fiilen araç kiralandığına dair fatura sunulmasına gerek yoktur. Hakim, bilirkişi marifetiyle makul onarım süresi ve muadil aracın rayiç kiralama bedelini tespit ederek tazminata hükmetmelidir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi haksız fiillere ilişkin ihtilafların temyiz dairesi olduğundan verilen kararlar da bağlayıcı hükümdedir.

İkame Araç Bedeli ve İkame Araç Hizmeti Arasındaki Fark

İkame araç bedeli ve ikame araç hizmeti, kazadan sonraki ulaşım ihtiyacını karşılamayı amaçlasa da, hukuki sorumluluk ve nitelik açısından birbirinden tamamen farklıdır. Şöyle ki:

Kriter	İkame Araç Bedeli (Araç Mahrumiyet Bedeli)	İkame Araç Hizmeti
Niteliği	Uğranılan zararın parasal karşılığıdır İKAME BEDELİ oluşturur.	Hizmet Ayni Edim şeklindedir. Sigorta şirketinin fiziksel araç tahsis etmesine İKAME ARAÇ HİZMETİ denilir.
Zorunluluk	Araç kiralamak zorunlu değildir.	Poliçe teminatı zorunludur.
Sorumlu Taraf	Kusurlu Sürücü/İşleten ve Kloz olmak şartıyla Kasko Sigortası SORUMLUDUR.	Poliçe teminatı var ise KASKO Sigorta Şirketi bu hizmet sağlanır.
Trafik Sigortası	Ek teminat yok ise ikame araç bedeli teminat dışıdır.	Trafik sigortası ikame araç tahsis etmediği gibi ikame bedel de ödemez. Yani kapsam dışındadır.
Hesaplama	Günlük Rayiç Kiralama Bedeli X Makul Onarım Süresi ikame araç bedeli tazminatını belirlemektedir.	Poliçede belirtilen süre ile sınırlı olmak kaydıyla ikame hizmet sunulur.

İkame Araç Bedelini Kim Öder?

İkame araç bedelinin kimden talep edileceği, kazadaki kusur durumuna ve sigorta poliçelerinin kapsamına bağlıdır. Bu kapsamda, zarardan doğrudan sorumlu olanlar ve kusursuz sorumlu sigorta şirketi muhatabı belirlemektedir.

Doğrudan Sorumlular

İkame araç bedeli alacağının birincil muhatapları şunlardır. Buna göre;

Kazada Kusuru Bulunan Araç Sürücüsü: Haksız fiil sorumlusu olarak doğrudan İKAME ARAÇ BEDELİNDEN SORUMLUDUR.
Kusurlu Aracın Sahibi/İşleteni: Sürücü ile birlikte müteselsilen İKAME ARAÇ BEDELİNDEN SORUMLUDURLAR.

Sigorta Şirketlerinin Rolü

Sigorta şirketlerinin sorumluluğu poliçe türüne göre ayrılır. Buna göre;

Zorunlu Trafik Sigortası (ZMSS): ZMSS, yalnızca karşı tarafa verilen maddi ve bedeni zararları karşılar. İkame araç bedeli, bir yansıma zarar olduğundan, ek bir kloz bulunmadıkça ZMSS poliçesi kapsamında değildir. Mağdur, bu bedeli karşı tarafın trafik sigortasından talep edemez. Manevi tazminat talepleri de bu şarta bağlıdır.
Kasko Sigortası: Kasko poliçelerinde “İkame Araç Klozu” varsa, araç sahibi kusurlu olup olmamasına bakılmaksızın bu hizmeti/bedeli poliçede belirtilen gün ve limitlerle talep edebilir. Kasko teminatının kullanılması, araç sahibinin kusurlu taraftan tam tazminat alma hakkını ortadan kaldırmaz.

Kusur Durumu	Kasko Var	Kasko Yok
Tam Kusurlu (Tek Taraflı Kaza)	Kasko teminatı varsa kloz limitleri dahilinde ödenir.	Masraf araç sahibine aittir.
Kusursuz (Çift Taraflı Kaza)	Kasko teminatı varsa kazazede hizmet olarak talep edilebilir. Ayrıca kusurlu sürücü/işletenden de tazminat talep edilir.	Kusurlu sürücü/işletenden talep edilir.

Araç Mahrumiyet Bedeli Hesaplama Yöntemi ve Faktörleri

Yukarıda belirtildiği gibi, makul onarım süresi ve muadil aracın rayiç kiralama bedelinin çarpılmasıyla elde edilen sonuç ikame araç bedeli tazminatının toplam miktarını verir. Buna göre; Toplam İkame Araç Bedeli = Muadil Aracın Günlük Kiralama Bedeli X Aracın Serviste Kaldığı Makul Süre şeklinde tespit edilir.

Hesaplamayı Etkileyen Temel Faktörler

İkame araç bedelinin tespitini etkileyen birtakım faktörler vardır. Buna göre;

Aracın Onarım Süresi : Hesaplama, aracın tamir için serviste kaldığı fiili süre üzerinden değil, makul ve zorunlu onarım süresi üzerinden yapılır. Aksi takdirde, onarımın gereksiz yere uzatılması tazminat yükümlüsünü mağdur etmektedir. Bu süre 15-30 gün makul kabul edilse de, hasarın büyüklüğüne göre uzayabilir. Ayrıca pert total durumunda yeni araç temin süresi dikkate alınır.
Muadil Aracın Günlük Rayiç Kiralama Bedeli: Aracın tipi, segmenti, modeli ve yaşı dikkate alınır. Günlük kiralama bedeli tespit edilirken, tek bir firmadan değil, bölgedeki birden fazla kiralama şirketinin tekliflerinin ortalaması alınır. Piyasa koşulları ve bölgenin arz-talep durumu fiyatları etkilemektedir.

Faktör	Örnek Değer	Açıklama
Muadil Aracın Günlük Kira Ortalaması	3.000,00-TL/gün	Benzer segmentteki araçların piyasa rayici baz alınır.
Makul Onarım Süresi (OS)	10 gün	Ekspertiz raporu ve hasar kapsamına göre belirlenen süre baz alınır.
Toplam Tazminat Tutarı	30.000,00-TL	3.000,00-TL X 10 gün

Talep Yöntemleri ve Hukuki Süreç

İkame araç bedeli, sorumlunun kim olduğuna göre farklı hukuki yollarla talep edilebilir. Bu bedel şahıslardan talep edilebileceği gibi karşı tarafın kasko sigortasından veya şahsın kendi sigortasından da talep edilmesi mümkündür. Aşağıda her iki durum da detaylıca anlatılmıştır.

Sigorta Şirketlerinden Talep (Kasko Şirketi)

İkame bedel yazılı bir ihtarname ile başvurulur. Başvuru Noter, KEP, elektronik e-posta veya iadeli taahhütlü posta ile sigorta şirketinden talep edilir. Şirketin 15 İŞ GÜNÜ yasal süre içerisinde vermesi gerekir. Aksi takdirde dava veya tahkim yoluna başvurulur. Kasko şirketine karşı açılacak davalar Asliye Ticaret veya Tüketici Mahkemesinde açılır. Bu sebeple dava açılmadan önce Arabuluculuğa başvurmak dava şartıdır. Ayrıca bu tazminatın tahsili için Sigorta Tahkim Komisyonuna da başvurulabilir. Sigorta tahkim komisyonuna başvurabilmek için ilgili sigorta şirketinin tahkime üye olması gerekir.

Şahıslardan Talep (Kusurlu Sürücü/Malik)

İkame araç bedelinin şahıslardan talep edilmesi de mümkündür. Bu bedel cebri icra veya dava yoluyla araç sürücüsü veya işleteninden tahsil edilir.

İcra Takibi: Onarım/kiralama faturaları ve ikame araç ekspertiz raporu ile ilamsız icra takibi başlatılabilir. Borçlunun itiraz etmesi halinde alacaklı, alacağının tahsili için İtirazın İptali Davası açar.
Dava Yolu ve Arabuluculuk: Kusurlu sürücü veya araç sahibine karşı haksız fiil sebebiyle açılacak Asliye Hukuk Mahkemesi davalarında arabuluculuk zorunluluğu bulunmamaktadır.

Usul ve Zamanaşımı

Araç malikleri veya araç sürücüsüne karşı açılacak davalarda görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesidir. Sigorta şirketine karşı açılacak davalarda ise Asliye Ticaret veya Tüketici Mahkemesi görevli mahkeme sıfatına haizdir. İkame araç bedeli alacağı, kazanın meydana geldiği tarihten itibaren işlemeye başlayan iki yıllık hak düşürücü süreye tabidir. Bu sürenin aşılması halinde talep hakkı kaybedilir. Tazminat talebi Borçlar Kanunu haksız fiil hükümlerine dayandığı için, talep eden taraf yani mağdur zararı ve kusuru ispatlamakla yükümlüdür. Talep eden hak sahibi, Kaza tespit tutanağı, araç fotoğrafları, servis faturası ve bilirkişi raporlarını ispat vasıtası olarak sunmakla yükümlüdür.

Sıkça Sorulan Diğer Konular

Kazaya uğrayan hak sahiplerinin merak ettiği ve sıkça sorduğu diğer soruları şu şekilde derleyebiliriz. Buna göre;

Konu	Açıklama
İkame Araç 2×15 Nedir?	Kasko poliçelerinde yer alan, sigorta şirketinin poliçe süresi boyunca toplamda iki ayrı hasar için, her bir hasar başına 15 gün ile sınırlı olarak ikame araç hizmeti yani ayni edim sağlayacağını belirten teminat limitine denilmektedir.
İkame Araç Yakıtı Gider Yazılır mı?	Ticari işletmelerde, ikame araç için yapılan yakıt giderleri, tıpkı şirket aracının giderleri gibi, ilgili vergi mevzuatı kısıtlamaları dahilinde vergi matrahından gider olarak yazılabilir.
Arızadan Kaynaklanan Mahrumiyet	Araç, üretimsel veya yetkili servis kaynaklı bir arıza nedeniyle kullanılamaz hale gelirse, mahrumiyet bedeli sorumluluğu, üretici firmaya veya yetkili satıcıya geçer. Bu durumda da rayiç kiralama bedeli üzerinden tazminat talep edilebilir.
Pert Total (Tam Hasar) Durumu	Araç onarılmayacak derecede hasar görüp pert total işlemi uygulanmış ise, ikame araç bedeli, onarım süresi yerine aracın yeniden temin edileceği makul süre üzerinden hesaplanır.