Hasta Hakları, Hekim Yükümlülükleri, Tıbbi Malpraktist
Bütün uygar toplumlarında sağlık hizmetleri, her bireyin en temel haklarından biri olarak kabul edilmektedir. Bu hizmetlerin sunumu veya işleyişi sırasında ortaya çıkan sorunlar, hasta, hekim, sağlık kuruluşu ve devlet ve mağdurun hak ve yükümlülüklerini düzenleyen özel bir hukuk dalına Sağlık Hukuku denilmektedir. Sağlık hukuku, salt tıbbi uygulama ve komplikasyonları değil, aynı zamanda mesleğin etik değerlerini, hasta haklarını ve sağlık hizmetlerinin kalitesini de teminat alına almaktadır.
Sağlık Hukukunun Temel Kaynakları ve Kapsamı
Sağlık hukuku temel unsurlarını, uluslararası sözleşmelerden anayasal düzenlemelere, kanunlardan yönetmeliklere kadar geniş mevzuattan almaktadır. Bu kaynaklar, hasta-hekim ilişkisinin hukuki boyutunu, hak ve yükümlülüklerin sınırlarını belirlemektedir.
- Anayasal Temeller: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 17. maddesi, ‘‘her bireyin yaşama hakkına ve maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahip olduğunu’’ teminat altına alır. Anayasanın 56. madde ise, herkesin sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkı olduğunu ve devletin bu hakkı korumak için gerekli tedbirleri alacağını vurgular.
- Kanunlar ve Yönetmelikler: Türk Ceza Kanunu, Türk Medeni Kanunu, Borçlar Kanunu ve Tıbbi Deontoloji Nizamnamesi gibi mevzuatlar, sağlık alanındaki hukuki süreçlerin ana hatlarını belirlemektedir. Özellikle hasta hakları, tıbbi malpraktis (doktor hatası) ve aydınlatılmış onam formu gibi konular, bu yasal düzenlemelerle şekillenmektedir.
Hasta Hakları ve Hekimin Yasal Sorumlulukları
Sağlık hukuku, bireylerin sağlık hizmetlerinden en iyi şekilde faydalanmasını sağlamanın yanı sıra, hastaların haklarını korumayı da amaçlar. Bu kapsamda, bazı temel hasta hakları ve bu haklara karşılık gelen hekim yükümlülükleri öne çıkarır.
Aydınlatılmış Onam (Rıza Formu)
Bir tıbbi müdahale veya komplikasyon öncesinde hastanın, uygulanacak tedavi hakkında tam ve anlaşılır bir şekilde bilgilendirilmesi ve bu bilgi ışığında tedaviye özgür iradesiyle rıza göstermesi esastır. Hekim, hastayı; tedavinin amacı, yöntemi, olası riskleri, alternatif tedavi seçenekleri ve tedavinin olası sonuçları hakkında aydınlatmak zorundadır. Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi, hekimin hukuki sorumluluğuna yol açabilir. Hekimin hukuki sorumluluğuna malpraktist denilmektedir.
Tıbbi Malpraktis (Hatalı Tıbbi Uygulama)
Hekimin, mesleki standartlara (meslek etiği, tıbbi uygulama sorumluluğu) ve kabul görmüş tıbbi uygulamalara aykırı davranarak hastaya zarar vermesi durumunda tıbbi malpraktis söz konusu olur. Tıbbi malpraktis, hekimin hukuki (tazminat), cezai (hapis cezası) veya idari (meslekten men) sorumluluğuna neden olur.
Hekimin Hukuki Sorumluluğu
Hekimin hukuki sorumluluğu için şu dört şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir:
- Hukuka Aykırı Fiil: Hekimin tıbbi standartlara uymayan her türlü eylemi hukuka aykırı fiil sayılmaktadır. Yanlış teşhis, hatalı komplikasyon veya yanlış tedavi hukuka aykırı fiile örnek verilebilir.
- Kusur: Hukuki sorumluluk için hekimin dikkatsizliği, tecrübesizliği veya ihmali sonucunda kusurlu hareketinin olması gerekmektedir.
- Zarar: Hekimin, hukuka aykırı fiili sonucunda hastanın zarara uğraması gerekir.
- İlliyet Bağı: Hukuka aykırı fiil ile meydana gelen zarar arasında doğrudan bir nedensellik ilişkisinin bulunması gerekmektedir.
Sağlık Hukuku Alanındaki Uyuşmazlıklar ve Çözüm Yolları
Hasta-hekim ilişkilerinde doktor ihmallerinden kaynaklanan birtakım uyuşmazlıklar ortaya çıkmaktadır. Bu uyuşmazlıkların çözümü için farklı hukuki yollar tayin edilmiştir.
- Hukuk Davaları: Tıbbi malpraktis hukuksal nedeniyle açılan tazminat davaları, hukuk mahkemelerinde görülür. Bu davalarda, zararın tazmini maddi ve manevi olarak talep edilir. Davanın esası, hekimin tıbbi müdahalesi ile hastanın zarar görmesi üzerine inşa edilmektedir. Mahkeme hastanın durumunu denetime elverişli raporla tespit edilmektedir.
- Ceza Davaları: Hekimin kusurlu davranışı, Türk Ceza Kanunu’nda taksirle yaralama, taksirle öldürme, ihmal suretiyle icra şeklinde gerçekleşmektedir. Bu gibi durumlarda ilgili yer Cumhuriyet Başsavcılığında şikayette bulunulması gerekir. Savcılık haksız fiil hakkında soruşturma başlatmaktadır. İddiaların kabul görmesi halinde hekim veya hekim/hastane hakkında ceza davası açılır.
- İdari ve Disiplin Soruşturmaları: Hekimin çalıştığı sağlık kuruluşu veya bağlı olduğu meslek odası tarafından, mesleki etik kurallara aykırı davranışlar nedeniyle idari veya disiplin soruşturması başlatılmaktadır. Bu soruşturmalar neticesinde hekime uyarı, kınama, aylıktan kesme veya meslekten geçici men gibi cezalar verilebilmektedir.