Geri Gönderme Merkezlerinde Tutulma Koşulları ve AYM Başvuru Hakkı

Yabancılar hukuku, küresel göç hareketlerinin artışıyla birlikte hukuk sistemlerinin en dinamik ve insan haklarıyla en çok temas eden alanlarından biri haline gelmiştir. Türkiye’nin jeopolitik konumu, bu alanı yalnızca idari bir süreç olmaktan çıkarıp anayasal güvencelerin sınandığı bir mecra haline de getirmiştir. Özellikle sınır dışı etme (deport) süreci ve bu sürecin ayrılmaz bir parçası olan idari gözetim tedbiri, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile kötü muamele yasağı ekseninde birtakım tartışmaları beraberinde getirmektedir. Bu makalede, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK) çerçevesinde sınır dışı etme prosedürü, Geri Gönderme Merkezleri (GGM) ve Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) 26 Şubat 2026 tarihli İbrahim Muhammed Ali pilot kararı ile getirdiği yeni hukuksal standartlar detaylandırılacaktır.

Türk Hukukunda Sınır Dışı Etme (Deport) Durumu

Sınır dışı etme, bir yabancının egemen devletin topraklarından zorla çıkarılması işlemidir. Ancak bu işlem, modern hukuk devletlerinde keyfi bir idari tasarruf olamaz. Türkiye’de bu süreç, 6458 sayılı YUKK ile sıkı kurallara bağlanmıştır.

Sınır Dışı Etme Kararı Nedir ve Kimler Hakkında Alınır?

YUKK Madde 52 uyarınca sınır dışı etme, yabancının menşe ülkesine, transit gideceği ülkeye veya üçüncü bir ülkeye gönderilmesini ifade eder. Sınır dışı etme kararı, Valilikler tarafından resen veya Göç İdaresi Başkanlığı’nın talimatı üzerine alınır. Kararın dayanağı olan gerekçeler (YUKK Md. 54) şunlardır. Buna göre;

Terör örgütü yöneticisi, üyesi veya destekçisi olanlar.
Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar.
Vize veya ikamet izni süresini on günden fazla aşanlar ya da izni iptal edilenler.
Uluslararası koruma başvurusu reddedilen veya geri çekilenlerden ülkeden ayrılmayanlar.
Türkiye’ye giriş-çıkış kurallarını ihlal eden veya sahte belge kullananlar.

Geri Göndermeme İlkesi

Hukuk sistemimizin en temel güvencesi olan YUKK Madde 55, belirli durumlarda sınır dışı etme yasağı öngörür. Eğer yabancı gönderileceği ülkede;

Ölüm cezasına, işkenceye, insanlık dışı veya onur kırıcı muameleye maruz kalacaksa,
Ciddi sağlık sorunları, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahat edemeyecek durumdaysa,
İnsan ticareti mağduruysa, sınır dışı kararı alınamaz. Bu ilke, uluslararası mülteci hukukunun üstün kural niteliğindeki geri göndermeme ilkesinin iç hukuka yansımasıdır.

İdari Gözetim Tedbiri ve Geri Gönderme Merkezleri

Sınır dışı etme kararı alınan her yabancı hapsedilmez; ancak kanunda belirtilen risklerin varlığı halinde “idari gözetim” adı verilen özgürlüğü kısıtlayıcı tedbir uygulanır.

İdari Gözetim Kararının Şartları ve Süresi

Valilik, sınır dışı etme kararı aldığı yabancılardan; kaçma ve kaybolma riski bulunanlar, Türkiye’ye giriş kurallarını ihlal edenler, asılsız belge kullananlar veya kamu güvenliğini tehdit edenler hakkında idari gözetim kararı verebilir. İdari gözetim süresi en fazla 6 aydır. Ancak yabancının iş birliği yapmaması (kimlik gizlemesi vb.) durumunda bu süre 6 ay daha uzatılabilir. Ancak toplamda 1 yılı geçemez. İdare, her ay gözetimin devamında zorunluluk olup olmadığını incelemek zorundadır.

Geri Gönderme Merkezlerinin Statüsü ve Haklar

İdari gözetim altına alınanlar Geri Gönderme Merkezlerinde tutulur. Bu merkezler cezaevi değildir; idari birer birimdir. YUKK Madde 59 uyarınca yabancılara şu haklar sağlanmaktadır. Buna göre;

Acil ve temel sağlık hizmetleri.
Avukata, yasal temsilciye ve notere erişim.
Telefon ve ziyaretçi hakkı.
Çocuklar için eğitim ve yüksek yararın gözetilmesi.

Sınır Dışı Etme Kararının İptali ve Yargısal Denetim

Sınır dışı etme ve idari gözetim kararlarına karşı yargı yolu, bireyin haklarını idari keyfiyete karşı koruyan en önemli başvuru yoludur. Zira sınır dışı etme kararına karşı iptal davası açılabilmektedir.

Sınır Dışı Etme Kararına Karşı İptal Davası

YUKK Madde 53 uyarınca, yabancı veya avukatı kararın tebliğinden itibaren 7 gün içinde İdare Mahkemesi’ne başvurabilir. Dava açıldığında, kural olarak sınır dışı etme işlemi yargılama sonuna kadar durur. Ancak adli makamlarca verilen kararlar ve belirli terör şüphesi durumları hariçtir. İdare mahkemesinin bu konudaki kararı kesindir, üst mahkemeye taşınamaz.

İdari Gözetim Kararına İtiraz

İdari gözetim kararına karşı Sulh Ceza Hâkimliği’ne itiraz edilir. Hâkim, incelemeyi 5 gün içinde sonuçlandırmak zorundadır. Bu başvuru, sınır dışı davasının aksine, gözetim işlemini kendiliğinden durdurmaz. Ancak hâkimin serbest bırakma yetkisi vardır.

İbrahim Muhammed Ali Pilot Kararı

26 Şubat 2026 tarihinde yayımlanan İbrahim Muhammed Ali (2022/4532) kararı, Geri Gönderme Merkezlerindeki tutulma koşulları ve bu koşullara karşı “etkili başvuru” mekanizmasının eksikliğini tescil etmiştir.

Kötü Muamele Yasağı Bağlamında Koşullar

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun Irak vatandaşı olduğu ve GGM’de tutulduğu sürece maruz kaldığı; kapasite üstü doluluk, yetersiz hijyen ve havalandırma, gün ışığından ve açık havadan faydalanamama, gibi unsurları bir bütün olarak ele almış ve bunların Anayasa’nın 17. maddesindeki “İnsan onuruyla bağdaşmayan muamele” eşiğini aştığını tespit etmiştir.

Etkili Başvuru Hakkının İhlali (Anayasa Md. 40)

Kararın en önemli yönü, Türkiye’deki mevcut mercilerin (Sulh Ceza itirazı veya idari şikayetlerin) GGM koşullarını denetlemek için etkisiz olduğunu kanıtlamaktadır. Mahkeme, yabancının gidebileceği, yerinde inceleme yapan ve bağlayıcı karar veren bağımsız bir mekanizmanın yokluğunu “yapısal bir sorun” olarak tanımlamıştır. AYM, bu kararı bir “Pilot Karar” olarak vermiştir. Bu, benzer binlerce davanın temelinde yatan sorunun şahsi değil, sistemsel olduğu anlamına gelir.

Bağımsız Denetim Koşulları

Pilot karar uyarınca yasama ve yürütme organlarının şu adımları atması gerekmektedir: GGM yönetiminden bağımsız, hızlı kararlar alabilen bir merci kurulmalıdır. Bu merci hem kötü koşulları anında düzeltebilmeli hem de oluşan zarar için tazminat ödenmesine karar verebilmelidir. Her merkez için bilimsel verilere dayalı azami kişi sayısı ve metrekare standartları yasallaşmalıdır.

Kararın Hukuki Sonuçları

Bu karar sonrası, Geri Gönderme Merkezlerinde tutulan yabancılar için yapılan bireysel başvurularda mahkemeler, somut koşulları daha detaylı incelemek zorundadır. İdari gözetim kararı veren Valilikler, yabancının tutulacağı merkezin fiziki imkanlarını gözetmekle yükümlü hale gelmiştir.

Geri gönderme süreçleri, bir devletin egemenlik hakkı ile bireyin temel haklarının çarpıştığı en hassas noktadır. Anayasa Mahkemesi’nin İbrahim Muhammed Ali kararı, anayasal denetimin dışında kalamayacağını vurgulamıştır. Etkili başvuru hakkının tesisi için Geri Gönderme Merkezlerinin fiziki şartlarının insan onuruna uygun hale getirilmesi ve yargısal denetimin şekli olmaktan çıkarılıp maddi bir denetime dönüştürülmesi şarttır.

AYM İbrahim Muhammed Ali Pilot Kararı

I. Başvurucu Bilgileri

Başvurucu: İbrahim Muhammed ALİ (Vekili: Av. Veysel EFE)
Karar Tarihi: 8 Temmuz 2025
Resmî Gazete Yayım Tarihi: 26 Şubat 2026
Karar Türü: Genel Kurul / Pilot Karar

II. Başvurunun Konusu

Başvuru; Irak vatandaşı olan başvurucunun Geri Gönderme Merkezi’ndeki (GGM) tutulma koşullarının iyileştirilmesini sağlayacak etkili bir idari veya yargısal yolun bulunmaması nedeniyle kötü muamele yasağı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının; ayrıca sınır dışı ve idari gözetim süreçlerindeki hukuka aykırılıklar nedeniyle de kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.

III. Mahkemenin Tespitleri

Mahkeme, GGM’lerdeki fiziki koşulların (kalabalık, hijyen, havalandırma vb.) denetlenmesi ve düzeltilmesi konusunda mevcut sistemde bağımsız ve etkili bir başvuru mekanizması bulunmadığını saptamıştır. Sorunun münferit değil, sistemsel olduğunu belirterek AYM İçtüzüğü’nün 75. maddesi uyarınca pilot karar usulünü uygulamıştır. Mahkeme, kurulacak yeni mekanizmanın şu özelliklere sahip olması gerektiğini vurgulamıştır. Buna göre;

Geri gönderme merkezi yönetiminden bağımsız olmalı.
Bağlayıcı kararlar alabilmeli.
Maddi ve manevi zararları tazmin imkânı sunmalı.

IV. Hüküm Fıkrası (Karar)

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu;

İHLAL: Geri gönderme merkezindeki tutulma koşullarına ilişkin etkili bir başvuru yolunun bulunmaması nedeniyle Anayasa’nın 17. maddesi (Kötü Muamele Yasağı) ile bağlantılı olarak Anayasa’nın 40. maddesinde güvence altına alınan etkili başvuru hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,
PİLOT KARAR: Yapısal sorunun çözümü için kararın bir örneğinin Yasama organına (TBMM) ve İçişleri Bakanlığına (Göç İdaresi Başkanlığı) bildirilmesine,
TAZMİNAT: Başvurucuya net 115.000 TL manevi tazminat ödenmesine,
ERTELEME: Benzer nitelikteki diğer başvuruların incelenmesinin kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasından itibaren dört ay süreyle ertelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar vermiştir.