Suç, Ceza ve Adalet
Ceza hukuku, toplumsal düzenin ve bireylerin güvenliğinin sağlanmasında en temel rolü oynayan hukuk dallarından biridir. Başka bir ifadeyle bireylerin suç teşkil eden eylemlerini tanımlayan, bu eylemlere karşılık gelen cezaları belirleyen ve bu cezaların nasıl uygulanacağını düzenleyen kurallar bütünüdür. Ceza hukuku, sadece suçluları cezalandırmakla kalmaz, aynı zamanda masumiyet karinesi, adil yargılanma hakkı gibi temel ilkelerle bireysel özgürlükleri korur. Ceza hukukunun amacı sanığın cezalandırılması ve mağdurun tatmini ekseninde şekillenir.
Ceza Hukukunun Temel İlkeleri
Ceza hukukunun adil bir şekilde işleyebilmesi için evrensel olarak kabul görmüş bazı temel ilkeler bulunur. Bu ilkeler, hukukun üstünlüğünü ve birey haklarının korunmasını güvence altına alır. Cezanın hedefi caydırıcı olmalıdır.
Kanunsuz Suç ve Ceza Olmaz İlkesi
Bu ilke, bir fiilin suç sayılabilmesi veya bir cezanın uygulanabilmesi için bu fiilin kanunda açıkça suç olarak tanımlanmış olmasını şart koşar. Hiç kimse, işlendiği zaman kanunda suç olarak tanımlanmayan bir fiil nedeniyle cezalandırılamaz. Bu ilke, keyfi cezalandırmaların önüne geçer ve hukuki belirliliği sağlar. Kanunsuz ve ceza olmaz ilkesine Nullum Crimen, Nulla Poena Sine Lege de denilmektedir.
Masumiyet Karinesi
Bir kimsenin suçu mahkeme kararıyla sabit oluncaya kadar masum sayılmasıdır. Bu ilke, adil yargılanma hakkının temelini oluşturur. Sanığın suçsuzluğunu ispatlama yükümlülüğünü ortadan kaldırır. Yargılamayı yapan makam, sanığın suçlu olduğunu her türlü şüpheden uzak bir şekilde ispatlamak zorundadır.
Kusur İlkesi
Hiç kimse, kusurlu olmadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz. Bir kişinin cezai sorumluluğuna gidilebilmesi için, işlediği fiili bilerek ve isteyerek (kast) veya gerekli özeni göstermeyerek (taksir) gerçekleştirmiş olması gerekir. Aksi takdirde, ceza hukuku anlamında bir sorumluluktan bahsedilemez.
Geriye Yürürlülük Yasağı
Ceza kanunları, kural olarak, yürürlüğe girdikleri tarihten sonra işlenen suçlara uygulanır. Ancak, lehe olan ceza kanunları geriye yürüyebilir. Yani, bir suçun işlenmesinden sonra çıkan kanun, failin lehine bir düzenleme içeriyorsa, bu yeni kanun uygulanır. Sanığın aleyhine olan yeni kanunlar ise uygulanamaz.
Bir Fiilin Suç Sayılması İçin Gerekli Şartlar
Bir eylemin ceza hukuku açısından suç olarak nitelendirilebilmesi için üç temel unsurun bir arada bulunması gerekir. Bu unsurlar, suçun objektif ve sübjektif yönlerini belirler. Buna suçun yapısal unsurları denilmektedir.
Suçun Maddi (Objektif) Unsuru
Bu unsur, dış dünyada gerçekleşen, gözle görülür beş duyu organı ile algılanır somut eylemine suçun maddi-objektif unsuru denilmektedir.
- Fiil: İnsana ait bir davranış olmalıdır. Bu, bir icrai hareket (yapmak) olabileceği gibi, bir ihmali davranış (yapmamak) da olabilir. Şu kadar ki sahipli hayvanların işlediği suçlardan da hayvan sahibi sorumlu olur.
- Netice: Fiilin sonucunda ortaya çıkan zararlı veya tehlikeli sonuçtur. Örneğin, öldürme suçunda ölüm sonucu ‘‘netice’’ yi oluşturur.
- İlliyet Bağı: Fiil ile netice arasında bir nedensellik bağı bulunmalıdır. Ceza sorumluluğu için, meydana gelen neticenin failin fiilinden kaynaklandığının ispatı zorunludur.
Suçun Hukuka Aykırılık Unsuru
Bir fiilin hukuka aykırı olması, o fiilin ceza hukuku normlarını ihlal etmesi anlamına gelir. Ancak, bazı durumlarda hukuka aykırılık unsuru ortadan kalkabilir. Bunlara hukuka uygunluk nedenleri denilmektedir. Bunlar meşru müdafaa ve zorunluluk halidir.
- Meşru Savunma: Bireyin kendisine veya başkasına yönelmiş hukuka aykırı bir saldırıyı uzaklaştırmak için orantılı bir kuvvet kullanmasına meşru müdafaa veya nefsi müdafaa denilmektedir.
- Zorunluluk Hali: Kendisi veya başkası için ağır ve yakın bir tehlikeden kurtulmak amacıyla, tehlikeye sebep olmayan üçüncü bir kişinin malına veya canına zarar verilmesi durumuna ise zorunluluk hali (ızdırar)
Suçun Manevi (Sübjektif) Unsuru
Suçun manevi unsurları kast ve taksirdir. Bu unsur, failin fiile yönelik iç dünyasını, yani psikolojik durumunu ifade eder.
- Kast: Failin suçun kanuni tanımındaki unsurların gerçekleşeceğini bilerek ve isteyerek eylemi işlemesi durumudur. Burada fail kasıtlı hareket etmektedir.
- Taksir: Failin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranması nedeniyle, suçun kanuni tanımında belirtilen neticeyi öngörmeden veya öngörmekle birlikte istemeden meydana getirmesidir. Burada fail, fiili taksirle işlemektedir.
Modern Yaklaşımlar ve Güvenlik Tedbirleri
Uygar toplumlarda ceza hukuku, sadece cezalandırmaya odaklanmak yerine, suçun önlenmesi ve faillerin topluma yeniden kazandırılması gibi hedeflere de önem vermektedir. Esasında ceza hukukun amacı da bu olmalıdır. Aksi durum salt intikam alma referansına dayanmaktadır. Toplum sözleşmesi ile bir arada yaşayan kitlelerin birbirlerinin hakkına tecavüz etmeden yaşayabilmesi ancak ceza hukuku ile mümkündür. Şunu da belirtmekte fayda var ki cezanın felsefesi müreffeh toplum yaratmak olmalıdır. Zira suçun önlenmesi cezalandırmaktan daha önce gelir. Bu durum ancak cezanın caydırıcı olması ile mümkün hale gelebilmektedir. İleri düzey toplumlarda mahkum olmuş suçluların profilinden cezanın engellenmesi üzerine birtakım düzenlemeler yapılabilmektedir. Örneğin davranış bilimleri enstitüleri bu sebepten dolayı kurulmuştur.
- Ceza Sorumluluğunun Şahsiliği: Hiç kimse işlemediği veya iştirak iradesi bulunmadığı bir suçtan dolayı yargılanamaz ve hakkında mahkumiyet kararı verilemez. Cezanın sadece suçu işleyen kişiye uygulanabileceği anlamına gelir. Aile üyeleri veya yakınları, failin suçundan sorumlu tutulamaz. Ancak ne yazık ki bir çok davada ve çoğu ülkede hakimin kanaati bunun aksine işlemektedir. Özellikle totaliter rejimler bunlara örnektir.
- Ceza ve Güvenlik Tedbirleri: Ceza hukuku, cezai yaptırımları ikiye ayırır. Bunlar cezalar ve güvenlik tedbirleridir. Cezalar, hapis ve adli para cezası olarak ikiye ayrılmaktadır. Güvenlik tedbirleri ise suç işleyen kişinin tehlikelilik haline göre uygulanır ve tekrar suç işlemesini önlemeyi amaçlar. Örneğin, akıl hastalarına yönelik güvenlik tedbirleri veya bir suçtan sonra meslek icrasının yasaklanması bu kapsamdadır. Yine uyuşturucu suçlarında ıslah müessesi de bu amaca hizmet etmektedir.
Ceza Hukuku ile ilgili merak ettiğiniz tüm sorunlarınız için Bien & Messe Hukuk ve Danışmanlık ofisinin kurumsal mail adresinden veya Whatsapp hattından bize ulaşabilirsiniz.