- 4857 Sayılı İş Kanunu, Kanunlar
- 15 Aralık 2025
İş Kanunu 76. Madde
Yönetmelikler
Madde 76 – Nitelikleri gereği günlük ve haftalık çalışma sürelerinin 63 üncü maddede öngörüldüğü şekilde uygulanması mümkün olmayan iş ve işyerlerinde çalışma sürelerinin günlük yasal çalışma süresini aşmayacak şekilde ve en çok altı aya kadar denkleştirme süresi tanınarak uygulanmasını sağlayacak usuller Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca hazırlanacak yönetmeliklerle düzenlenir.
Nitelikleri dolayısıyla devamlı çalıştıkları için durmaksızın birbiri ardına işçi postaları çalıştırılarak işletilen yahut nöbetleşe işçi postaları ile yapılan işlerde, çalışma sürelerine, hafta tatillerine ve gece çalışmalarına ve çalışma ortasındaki zorunlu dinlenmelere dair özel usul ve esaslar Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca hazırlanacak yönetmeliklerle düzenlenir.
Denkleştirme Postalar Halinde Çalışma ve Esnek Çalışma Usulleri
4857 sayılı İş Kanununun 76. maddesi, işyerlerinin ve işlerin niteliği gereği haftalık 45 saat çalışma düzenine uyum sağlayamayan sektörler için özel ve esnek çalışma yöntemlerini düzenlemektedir. Bu madde, çalışma hayatındaki dinamik ihtiyaçlara cevap verirken, işçinin haklarını koruyucu önlemlerin Yönetmelikler aracılığıyla belirlenmesini zorunlu kılar. Özellikle denkleştirme esası ve posta yani vardiya düzenleri bu maddenin temel odak noktalarıdır.
Çalışma Sürelerinin Denkleştirilmesi Esası
Madde 76’nın ilk fıkrası, bazı iş ve işyerlerinde günlük ve haftalık çalışma sürelerinin esnek bir biçimde dağıtılmasına olanak tanıyan denkleştirme müessesesini düzenler. Denkleştirme kurumu aşağıda detaylıca açıklanmıştır.
Denkleştirme Nedir ve Nasıl Uygulanır?
Denkleştirme, bir işçinin çalışma süresinin bazı haftalarda yasal haftalık süreden (45 saat) daha uzun, bazı haftalarda ise daha kısa belirlenmesi anlamına gelmektedir. Ancak toplam çalışma süresinin, belirlenen denkleştirme süresi içinde haftalık ortalama yasal çalışma süresini aşmamasını sağlayan bir yöntemdir. Çalışma süresi, denkleştirme uygulamasında dahi günlük yasal çalışma süresini yani en çok 11 saat aşmayacak şekilde düzenlenmelidir.
Denkleştirme süresi, kanunda en çok altı (6) aya kadar tanınarak uygulanmasını sağlayacak usuller için Yönetmelikler (özellikle Çalışma Süreleri Yönetmeliği) ile düzenleneceği belirtilmiştir. Toplu İş Sözleşmesi (TİS) olan işyerlerinde bu süre bir (1) yıla kadar çıkarılabilir.
Bu usul, özellikle mevsimlik işler (turizm, tarım gibi), kampanya bazlı üretimler (çimento, şeker fabrikaları) veya proje bazlı çalışan (inşaat, yazılım) sektörler gibi çalışma yoğunluğunun dönemsel olarak değiştiği işyerlerinde görülmektedir.
Denkleştirme esası, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından hazırlanan İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği ile detaylandırılmıştır. Bu yönetmelik, denkleştirmenin işçi rızası ile yazılı olarak yapılmasını şart koşar.
Vardiyalar Halinde Çalışma Esasları
Madde 76’nın ikinci fıkrası, işin niteliği gereği sürekli çalışmak zorunda olan veya nöbetleşe sistemle işletilen işyerlerindeki özel çalışma düzenlerini ele alır.
Posta Çalışmasının Kapsamı
Vardiya çalışmanın kapsamına ilişkin düzenleme, genellikle 24 saat kesintisiz üretim veya hizmet veren işyerlerini (hastane, güvenlik, üretim tesisleri, çağrı merkezleri vb.) kapsar. Postalar halinde çalışmanın usul ve esasları, Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik ile düzenlenmiştir. Yönetmeliğin düzenlediği temel konuları şu şekilde tasnif edebiliriz. Buna göre;
- Çalışma Süreleri: Posta değişim süreleri ve postaların en fazla kaç saat çalıştırılabileceğini düzenlemektedir. Genellikle 7,5 saatlik gece postası sınırı gibi kanuni sınırlar geçerlidir.
- Hafta Tatilleri: Postalar halinde çalışan işçilerin hafta tatilinin nasıl belirleneceği ve kullandırılacağı düzenlenmiştir.
- Gece Çalışmaları: Gece postalarının tanımı saat 20:00 – 06:00 arası ve gece çalıştırılma yasakları Madde 73’teki kadın ve genç işçi yasağı dikkate alınarak özel kurallar belirlenmektedir.
- Zorunlu Dinlenmeler (Ara Dinlenmeleri): Çalışma ortasında verilmesi zorunlu olan dinlenme sürelerinin posta sistemine göre nasıl ayarlanacağı düzenlenmektedir.
Posta Çizelgeleri ve İşçi Korunması
Yönetmelik, işverene posta çizelgelerini işyerinde ilan etme ve bu çizelgeleri yetkili memur olan İş Müfettişlerine sunma zorunluluğu getirir. Bu, işçilerin hangi gün ve saatlerde çalışacaklarını önceden bilmelerini ve denetim mekanizmasının çalışmasını sağlar. Amaç, sürekli çalışma gerektiren işlerde dahi işçinin fiziksel ve ruhsal sağlığının korunmasıdır.
İşverenler İçin Yasal Uyumluluk
4857 Sayılı İş Kanunu Madde 76, işverenlere operasyonel esneklik sağlamasına rağmen, bu esnekliğin yalnızca yasal çerçevede yani yönetmeliklerle mümkün olacağını kesinleştirir. Denkleştirme veya posta sistemi gibi esnek uygulamalar, tek taraflı bir işveren kararı olamaz. İlgili Yönetmelik hükümleri, işçinin rızasını, sağlık koşullarını ve bildirim yükümlülüklerini işverene zorunlu kılar. Yönetmelikler, İş Kanununun genel koruyucu hükümlerinin (dinlenme hakkı, gece çalışma yasağı, fazla mesai ücreti) bu özel çalışma biçimlerinde de uygulanmasını sağlamak için detaylı kurallar koymuştur.