Nafaka Davaları ve Nafaka Çeşitleri - Bien & Messe Hukuk ve Danışmanlık

Geçinmek için gerekli olan iaşe için ödenen meblağa nafaka denilmektedir. Türk Medeni Kanunu kapsamında düzenlenen nafaka, aile hukuku ve sosyal devlet ilkesinin önemli bir göstergesi olarak, ekonomik olarak zayıf durumda olan eş veya çocukların mağduriyetini önlemeyi amaçlamaktadır.

Türk Medeni Kanununda dört temel nafaka türü düzenlenmiştir. bunlar; Tedbir Nafakası, İştirak Nafakası, Yoksulluk Nafakası ve Yardım Nafakası şeklindedir.

Nafaka Çeşitleri Nelerdir?

Nafaka davalarına bakmakla görevli mahkeme, 4787 sayılı Kanun ile kurulan Aile Mahkemeleridir. Aile Mahkemesi bulunmayan yerlerde ise Asliye Hukuk Mahkemeleri, Aile Mahkemesi sıfatıyla bu davalara bakmaktadır.

Nafaka Çeşidi	Dayanağı/Amacı	Süresi	Boşanma ile İlişkisi
Tedbir Nafakası	Eş ve ergin olmayan çocukların, boşanma/ayrılık davası süresince geçimini sağlamak için hükmolunan nafakaya tedbir nafakası denilmektedir.	Boşanma davası kesinleşene kadar tedbir nafakası ödenmektedir.	Tedbir nafakası boşanma ile doğrudan bağlantılıdır. Yani hem dava öncesi hem de dava süresince bu nafakaya hükmedilir.
İştirak Nafakası	Velayeti kendisinde olmayan eşin, ergin olmayan çocuğun giderlerine katılmasını sağlamak için hükmolunan nafakaya iştirak nafakası denilmektedir.	Kural olarak çocuk 18 yaşını doldurana kadar iştirak nafakasına hükmedilir. Ancak eğitim devam ediyorsa nafaka süresi de uzayabilir.	İştirak nafakasına boşanma davası karara bağlanınca hükmedilir.
Yoksulluk Nafakası	Boşanma kararı ile yoksulluğa düşecek, diğer eşten daha kusurlu olmayan eşi korumak için hükmolunan nafakaya yoksulluk nafakası denilmektedir.	Yoksulluk nafakasına kural olarak süresiz hükmedilir. Ancak bu nafakayı alan eş, haysiyetsiz hayat sürüyor ise nafakanın kaldırılması talebinde bulunulabilir.	Yoksulluk nafakası, boşanma davası sonucunda veya kesinleşmeden sonra 1 yıl içinde talep edilebilir.
Yardım Nafakası	Yardım edilmediği takdirde yoksulluğa düşecek altsoy, üstsoy ve kardeşlere destek olmak için hükmolunan nafakaya yardım nafakası denilmektedir.	Yoksulluk durumu devam ettiği sürece yoksulluk nafakasına hükmedilir.	Yardım nafakasının boşanma davası veya evlilik veyahut boşanma ile bir ilgisi olmaksızın hükmedilir.

Tedbir Nafakası Nedir?

Tedbir Nafakası, Medeni Kanunun 169. ve 197. maddelerinde düzenlenmiştir. Adından da anlaşılacağı gibi geçici bir tedbir niteliğindedir.

Boşanma Davası Açılmadan Önce Tedbir Nafakası (TMK M.197)

Boşanma veya ayrılık davası açılmadan önce talep edilen bu nafaka türü, eşlerden birinin ayrı yaşamada haklı olduğunu ispatlaması koşuluyla diğer eşten istenir. Eşlerden birinin ayrı yaşaması veya ayrı yaşamada haklı bir sebebin bulunması (Şiddet, aldatma, ortak konutu terk etme vb.) gibi şartlarla bu dava açılabilir. Bu dava bağımsız bir dava şeklinde, nafaka talep edenin yerleşim yerindeki Aile Mahkemesinde açılır. Tedbir nafakası talep edilen yıllık nafaka miktarı üzerinden nispi harca tabidir.Tedbir nafakasına hükmedilirken tarafların kusuruna bakılmaz. Burada mali güç dengesi esastır.

Boşanma Davası Açıldıktan Sonra Tedbir Nafakası (TMK M.169)

Boşanma veya ayrılık davası açılmasıyla eşler ayrı yaşama hakkı kazanır. Bu süreçte eşin veya ergin olmayan çocukların geçimini sağlamak üzere hükmedilen nafaka türüne de tedbir nafakası denilmektedir. Hâkim, Türk Medeni Kanunu madde 169 gereğince, eşlerin barınması, geçimi, mal yönetimi ve çocukların bakımına ilişkin geçici önlemleri re’sen almakla yükümlüdür. Şu kadar ki talep varsa hakim taleple bağlıdır. Boşanmanın fer’i niteliğinde olduğundan herhangi bir harca tabi değildir. Buradaki nafaka boşanma davası kararı kesinleşene kadar devam eder.

Tedbir Nafakasının Süresi ve Değiştirilmesi

Tedbir nafakası, boşanma davası kesinleştikten sonra ya tamamen kalkar ya da Yoksulluk Nafakası veya İştirak Nafakası şeklinde devam eder. Ancak koşulların değişmesi halinde hakim, eşlerden birinin talebi üzerine veya re’sen nafaka miktarını artırabilir, azaltabilir veya sebebi sona ermişse kaldırabilir. Bu davada yetkili mahkeme, ilk kararı veren mahkemedir.

Tedbir Nafakasının Ödenmemesi

Tedbir nafakası, ilam hükmünde değildir. Diğer bir deyişle ara karar ile tedbir nafakasına hükmedilir. Bu nafakanın ödenmemesi durumunda İcra İflas Kanunu madde 344’te düzenlenen disiplin hapsi cezası söz konusu değildir. Sadece cebri icra yoluyla tahsil edilebilir.

İştirak Nafakası Nedir?

Velayeti kendisine verilmeyen eşin, ergin olmayan çocuğun bakım, eğitim, sağlık gibi giderlerine mali gücü oranında katılmasını sağlamak amacıyla hükmedilen nafakaya iştirak nafakası denilmektedir. Türk Medeni Kanunu madde 182/2’de düzenlenmiştir.

İştirak Nafakasının Özellikleri

İştirak nafakasının temel özelliklerini şu şekilde tasnif edebiliriz. Buna göre;

Kusur Durumu: İştirak nafakasında eşlerin kusur durumunun herhangi bir önemi yoktur. Zira buradaki amaç çocuğun üstün yararıdır.
Re’sen Hüküm: Hâkim, boşanma davası neticesinde çocuk lehine talep olmaksızın iştirak nafakasına hükmedebilir.
Talep Edenler: Fiilen çocuğa bakan eş, çocuğa atanan kayyım/vasi veya ayırt etme gücüne sahip çocuk iştirak nafakası talebinde bulunabilir.

Miktarının Hesaplanması

İştirak nafakasının miktarı, hâkim tarafından takdir edilirken çocuğun yaşı ve eğitim durumu, çocuğun genel ihtiyaçları ve varsa gelirleri, ana ve babanın hayat koşulları ve mali durumları, günün ekonomik koşullarındaki paranın alım gücü göz önünde bulundurulur.

İştirak Nafakasının Sona Ermesi ve Süresi

İştirak nafakasının sona ermesi Türk Medeni Kanunu madde 328/1’de düzenlenmiştir. Bu nafaka, kural olarak aşağıdaki hallerde son bulur. Buna göre;

Çocuğun, 18 yaşını doldurması (ergin olması).
Çocuğun evlenmesi.
Çocuğun mahkeme kararı ile ergin kılınması. Çocuğun mahkeme kararı ile ergin kılınması Türk Medeni Kanunu madde 12’de düzenlenmiştir.

Çocuk ergin olmasına rağmen eğitim hayatına devam ediyorsa, eğitim hayatı sonuna kadar iştirak nafakası ödenmeye devam edilir. Bu durum Türk Medeni Kanunu madde 182/2’de düzenlenmiştir. Bu durumda, çocuk 18 yaşını doldurduğu için teknik olarak Yardım Nafakası talebiyle bizzat kendisi dava açabilir.

İştirak Nafakasının Ödenmemesi

İştirak nafakası, boşanma kararının kesinleşmesiyle ilam hükmünde bir alacak haline gelir. Ödenmemesi durumunda ise;

Cebri İcra: İştirak nafakası ilamlı icra takibi ile tahsil yoluna gidilir.
Tazyik Hapsi: Nafaka borçlusu, aylık nafaka bedelini ödememesi halinde, alacaklının şikayeti üzerine İcra İflas Kanunu madde 344’e göre 3 aya kadar tazyik hapsine mahkum edilebilir.

Yoksulluk Nafakası Nedir?

Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eş lehine, diğer eş aleyhine hükmedilen nafakaya yoksulluk Nafakası, denilmektedir. Yoksulluk nafakası Türk Medeni Kanunu madde 175/1’de düzenlenmiştir.

Şartları ve Talep Koşulları

Yoksulluk nafakasının şartları ve talep koşullarını şu şekilde tasnif edebiliriz. Buna göre;

Yoksulluğa Düşme: Boşanma sebebiyle yeme, giyinme, barınma, sağlık, ulaşım gibi zorunlu ihtiyaçları karşılayacak düzeyde geliri olmaması bu nafakanın en temel şartıdır. Asgari ücretle çalışmak veya dul/yetim maaşı almak Yargıtay’a göre yoksulluğu her zaman ortadan kaldırmaz.
Kusur Durumu: Talep eden eşin, nafaka yükümlüsü eşten daha fazla kusurlu olmaması gerekir. Nafaka almak için eşit kusurlu veya daha az kusurlu olması yeterlidir. Nafaka yükümlüsünün kusursuz olması bile nafaka ödemesine engel değildir.
Talep Zorunluluğu: Hâkim, yoksulluk nafakasına re’sen karar veremez. Nafaka alacaklısı eşin mutlaka talep etmesi gerekir.
Süre: Boşanma davasında veya boşanma kararının kesinleşmesinden sonra bir yıl içinde bağımsız bir dava ile talep edilebilir.

Süresi ve Sona Erme Halleri

Yoksulluk nafakasına kural olarak süresiz hükmedilir. Ancak şu hallerde yoksulluk nafakası sona erer. Buna göre;

Sona Erme Hali	Açıklama
Kendiliğinden Sona Erme	Nafaka alacaklısının evlenmesi veya taraflardan birinin ölümü ile yoksulluk nafakası sona erer.
Mahkeme Kararı ile Kaldırılma	Mahkeme kararı ile de yoksulluk nafakası ortadan kaldırılabilir. Zira mahkeme, yoksulluğun ortadan kalkması halinde nafakanın ödenmemesine karar verebilir. Örneğin iyi bir iş bulma, miras kalması vb gibi durumlar buna örnektir.
Fiili Durum ile Kaldırma	Nafaka alacaklısının evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi başka biriyle yaşaması veya nafaka alacaklısının haysiyetsiz hayat sürmesi durumlarında bu nafaka ortadan kalkar. Ancak bunun için mahkemeye başvurulması gerekmektedir.

Maddi ve Manevi Tazminat ile İlişkisi

Yoksulluk nafakası, maddi ve manevi tazminattan farklı hukuksal nedenlere dayanmaktadır. Yargıtay içtihatlarına göre, tazminata hükmedilen eş için, şartları varsa yoksulluk nafakasına da hükmedilmesi gerekir.a

Yardım Nafakası Nedir?

Boşanma ile ilişkisi olmayan, bir kimsenin yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan altsoy (çocuk, torun), üstsoy (anne, baba, büyükanne, büyükbaba) ve kardeşlerine ödediği nafaka çeşidine yardım nafakası denilmektedir. Yardım nafakası Türk Medeni Kanunu madde 364’te düzenlenmiştir. Bu nafakanın şartları, talep sırası ve yetkili mahkeme de oldukça önemlidir. Buna göre;

Şartlar: Nafaka talep edenin yoksulluğa düşecek durumda olması ve Nafaka yükümlüsünün bu yardımı yapmaya mali gücünün yeterli olması ve kendi geçimini tehlikeye atmaması gerekmektedir.
Talep Sırası: Yardım nafakası mirastaki sıra takip edilerek talep edilebilir. Bir altsoydan talep etme hakkı varken, doğrudan kardeşlerden talep edilemez.
Yetkili Mahkeme: Taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesi yetkili mahkemedir.

Nafaka Alacaklarında İcra ve Zamanaşımı Kuralları

Kanun koyucu, nafaka alacaklarının tahsilini kolaylaştırmak amacıyla özel hükümler ihdas etmiştir. Bu özel durumlar aşağıda ayrıntısı ile anlatılmıştır.

İcra Yoluyla Tahsilatta Özel Hükümler

İcra yoluyla tahsilatta birtakım özel hükümler mevcuttur. Aşağıdaki tabloda bunlar açıklanmıştır.

Kural	Açıklama
Tazyik Hapsi	İştirak ve Yoksulluk Nafakası ilamlı icra takibine konu dilebilirler. Bu nafakaların ödenmemesi halinde şikayet üzerine borçlu 3 aya kadar tazyik hapsi ile cezalandırılır. Ancak tedbir nafakası için bu ceza uygulanmaz.
Sıra Cetveli	Birikmiş nafaka hariç, aylık nafaka alacakları İcra İflas Kanununa göre düzenlenecek sıra cetvelinde 1. sıra alacaklar arasında sayılır. Diğer bir deyişle bu alacaklar öncelikli alacaklılardır.
Maaş Haczi	Genel alacaklarda maaşın en fazla 1/4’üne haciz konulabilirken, nafaka alacaklarında aylık nafaka miktarının tamamı için borçlunun muvafakati aranmadan maaşa haciz konulabilir.
Emekli Maaşı Haczi	Genel alacaklardan farklı olarak, nafaka alacağı için emekli maaşına haciz konulabilir.

Nafaka Alacaklarında Zamanaşımı

Mahkeme ilamları genel kural olarak 10 yıl geçmekle zamanaşımına uğrasa da, nafaka alacağına dair mahkeme kararları bu kuralın istisnasını oluşturmaktadır. Zira bu süre geçtikten sonra da karar geçerliliğini korur. Ancak, kararda hükmedilen biriken nafaka alacakları için geriye dönük olarak 10 yıllık zamanaşımı süresi uygulanır. Örneğin, 10 yıllık nafakayı tahsil etmek için icra takibi başlatıldığında, geriye dönük 10 yıldan önceki alacaklar zamanaşımına uğramış sayılır.