- Aile ve Medeni Hukuk
- 10 Kasım 2025
Evlilik birliğinin mahkeme kararıyla hukuken sona erdirilmesi için inşaî nitelikte açılan davaya türüne boşanma davası, denilmektedir. Boşanma davası, Türk Medeni Kanunu hükümleri çerçevesinde tarafların talepleri ile evliliğin durumuna göre farklı şekillerde görülmektedir. Boşanma davaları, temel olarak Anlaşmalı Boşanma ve Çekişmeli Boşanma davası olmak üzere iki ye ayrılır.
Bu makalemizde anlaşmalı boşanma ile çekişmeli boşanma davasının hukuki süreçleri, davanın hukuksal nedenleri, tarafların hak ve yükümlülükleri, görevli ve yetkili mahkeme, dava açılış süreci ile nihai sonuçları anlatılmıştır.
Boşanma Davası Türleri (Anlaşmalı ve Çekişmeli)
Boşanma sürecinin nasıl işleyeceği, tarafların uzlaşma durumuna bağlı olarak seçilen dava türüne göre değişir. Açılan davanın anlaşmalı mı yoksa çekişmeli olmasına göre yargılama süreci farklılık arz etmektedir. Her iki dava arasında hukuki süreç, süre, kusur gibi farklılıklar mevcuttur. Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanma davasının farklarını şu şekilde tasnif edebiliriz.
Özellik | Anlaşmalı Boşanma Davası | Çekişmeli Boşanma Davası |
Temel Şart | Eşlerin boşanma ve boşanmanın fer’i sonuçları olan nafaka, tazminat, velayet vb. üzerinde tam bir uzlaşma sağlamış olması durumuna anlaşmalı boşanma davası denilir. Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması zorunludur. Aksi takdirde bu dava açılamaz. | Eşler arasında boşanma iradesinde veya boşanmanın fer’i sonuçlarında uzlaşma olmaması halinde açılan davaya çekişmeli boşanma davası denilmektedir. |
Süreç | Yargılama tek celsede sonuçlanabilir. Mahkeme bu davada anlaşma protokolünü esas alınır. | Dilekçeler, ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama ve karar aşamalarından oluşur. |
Süre | Ortalama 1 ay ile 4 ay arasında dava sürebilmektedir. Bu süreye kararın kesinleşmesi dahildir. | Ortalama 1 yıl ile 3 yıl arasında sürebilir. Bu süreye istinaf ve temyiz süreleri dahil değildir. |
Kusur | Tarafların kusuru mahkemece tartışılamaz. Mahkeme protokole göre karar verir. Şu kadar ki kamu düzenine ilişkin maddelerde hakim resen hüküm değişikliğine karar verebilir. | Boşanma kararında kusur tespiti esastır, maddi ve manevi tazminat ile nafaka talepleri buna göre değerlendirilir. |
Boşanma Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme
Boşanma davalarında görevli mahkeme, istisnasız olarak Aile Mahkemesi‘dir. Aile Mahkemesi bulunmayan yerlerde ise Asliye Hukuk Mahkemesi, Aile Mahkemesi sıfatıyla bu davalara bakar.
Yetkili Mahkeme
Boşanma davalarında yetkili mahkeme davanın türüne göre değişmektedir. Buna göre;
- Anlaşmalı Boşanma: Tarafların ikametgâhı önemli olmaksızın herhangi bir adliyenin Aile Mahkemesi‘nde dava açılabilir.
- Çekişmeli Boşanma: Yetki kuralları geçerlidir. Buna göre, davalı tarafın yerleşim yeri Aile Mahkemesi, davacı tarafın yerleşim yeri Aile Mahkemesi veya eşlerin davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer Aile Mahkemesi yetkili mahkeme sıfatına haizdir.
Çekişmeli Boşanma Davası
Tarafların birbiriyle anlaştığı konuların olmadığı, uyuşmazlığın mahkemece çözümlenmesi gereken dava türüne çekişmeli boşanma davası denilmektedir. Türk Medeni Kanununda boşanma sebepleri özel boşanma sebepleri ve genel boşanma sebepleri şeklinde ikiye ayrılmaktadır.
Çekişmeli Boşanma Sebepleri
Türk Medeni Kanununda çekişmeli boşanma sebepleri iki ana kategoride sınıflandırılmıştır. Bunlar özel boşanma sebepleri ve genel boşanma sebepleridir.
Özel Boşanma Sebepleri (Sınırlı Sayıdadır - TMK m.161-165)
Bu sebeplere dayanan eşin, karşı tarafın kusurlu olduğunu ayrıca ispatlama yükümlülüğü yoktur. Ancak taraf eş, sadece bu özel sebebi ispatlaması gerekir.
- Zina (Aldatma) özel boşanma sebebi olarak düzenlenmiştir.
- Hayata Kast, Pek Kötü veya Onur Kırıcı Davranış özel boşanma sebebi olarak düzenlenmiştir. Bu sebebe dayanan davada affeden tarafın dava hakkı düşer.
- Suç İşleme ve Haysiyetsiz Hayat Sürme özel boşanma sebebi olarak düzenlenmiştir.
- Terk özel boşanma sebebi olarak düzenlenmiştir. Hakim ihtarı ve iki aylık süre şartı vardır.
- Akıl Hastalığı özel boşanma sebebi olarak düzenlenmiştir. Hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmi sağlık kurulu raporuyla tespiti ve ortak hayatın çekilmez hale gelmesi şartı gereklidir.
Genel Boşanma Sebepleri (Sınırsız Sayıdadır - TMK m.166)
Genel sebeplerde ispatlanması gereken temel olgu, “evlilik birliğinin temelinden sarsılması” sonucuna yol açan kusurlu davranışlardır. Genel boşanma sebepleri kanunda tahdidi olarak sayılmamış olup örnekleme yoluyla çoğaltılabilir. Aşağıdaki tabloda, uygulamada en çok karşılaşılan genel boşanma sebeplerine örnekler verilmiştir.
Genel Boşanma Sebepleri Örnekleri |
Şiddetli geçimsizlik, sürekli tartışma, tehdit, hakaret, fiziksel şiddet genel boşanma sebebi sayılmaktadır. |
Güven sarsıcı davranışlar. Bu davranışların aldatma boyutuna varmaması gerekmektedir. Zira aldatma ‘‘zina’’ özel boşanma sebebidir. |
Cinsel ilişkiden kaçınma veya doğal olmayan yoldan zorlama genel boşanma sebebi sayılmaktadır. |
Eşlerin aile bireylerine kötü davranması genel boşanma sebebi sayılmaktadır. |
Aşırı borçlanma sebebiyle icra takibine maruz kalma, evlilik yükümlülüklerini yerine getirmeme genel boşanma sebebi sayılmaktadır. |
Önemle belirtmekte fayda var ki, davayı açan eş, karşı taraftan daha fazla kusurlu ise ve az kusurlu eş boşanmaya itiraz ederse boşanma davası reddedilir. Şu kadar ki hakkın kötüye kullanılması bu durumun dışındadır.
İspat ve Delil Araçları
Boşanma sebepleri, Hukuk Muhakemeleri Kanununa uygun her türlü delille ispatlanabilir. Hakim, delilleri serbestçe takdir eder ve yemin teklif edemez. Zira boşanma bir anlamda kamu hukukuna da dayanmaktadır.
Delil Türleri | Açıklama |
Tanık İfadeleri | Olaylara şahit olan kişilerin beyanları boşanma davalarında delil mahiyetindedir. |
Elektronik Kayıtlar | Telefon görüşme kayıtları, mesajlaşma içerikleri olan WhatsApp, SMS vb., sosyal medya paylaşımları/mesajları, usulüne uygun alınmış ses/görüntü kaydı boşanmada delil mahiyetindedir. |
Resmi Belgeler | Otel/uçak kayıtları (özellikle zina iddiasında bu delile başvurulur), banka kayıtları/ekstreleri, sağlık raporları, güvenlik kamerası görüntüleri, ceza davası dosyaları delil mahiyetindedir. |
Yargılama Usulü, Süre ve Maliyet
Boşanma davasında, Türk Medeni Kanunu madde 184’teki özel usul kuralları dikkate alınarak Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununa göre yargılama yapılır. Ayrıca HMK gereği boşanma davaları yazılı yargılama usulüne tabidir.
Çekişmeli Boşanma Yargılama Aşamaları
Çekişmeli boşanma davasının yargılama aşamaları aşağıdaki şekilde ilerlemektedir. Buna göre;
- Dilekçeler Aşaması: İlk etapta davacı, dava dilekçesini mahkemeye sunar. Davalı, tebliğden itibaren 2 hafta içinde cevap dilekçesini sunmalıdır. Aksi takdirde davanın tüm hukuksal nedenleri zımnen ret edilmiş sayılır. Taraflar karşılıklı olarak ikişer adet dilekçe olan cevaba cevap ve İkinci cevap dilekçesi verme hakkına da sahiptir. Bu sürece dilekçeler teatisi denilmektedir.
- Ön İnceleme Duruşması: Ön inceleme duruşması dilekçeler aşaması bittikten sonra yapılır. Ön inceleme duruşması, tarafların sulh olmaya davet edildiği, uyuşmazlık konularının ve delillerin tam olarak belirlendiği ilk duruşmadır.
- Tahkikat Duruşmaları: Delillerin toplandığı, tanıkların dinlendiği, bilirkişi raporlarının alındığı ana yargılama aşamasına tahkikat duruşmaları denilmektedir.
- Sözlü Yargılama ve Hüküm: Tahkikatın sonunda taraflar son kez dinlenir ve boşanma kararı mahkemece verilir. Bu karara karşı taraflar iki hafta içerisinde istinaf yoluna başvurabilirler.
Dava Süresi ve Maliyeti
Dava süresi ve maaliyet anlaşmalı ve çekişmeli boşanma davasına göre farklılık arz etmektedir. Buna göre;
- Anlaşmalı Boşanma Süresi: Ortalama 1 ay – 4 ay arasında anlaşmalı boşanma davaları sürmektedir. Uygulamada mahkemeler genellikle tek celsede karar verir.
- Çekişmeli Boşanma Süresi: Ortalama 1 yıl – 3 yıl sürmektedir. Bu süreye istinaf ve temyiz dahil değildir.
- Dava Açma Maliyeti (Harçlar ve Giderler): Davanın başında yatırılması gereken harç ve giderler (avukat ücreti hariç) ortalama 5.000,00 TL – 7.000,00 TL civarındadır. Bu rakam, tanık ve bilirkişi sayısına göre artabilir.
Vekalet verilen bir avukat varsa, kural olarak çekişmeli davada tarafların bizzat katılma zorunluluğu yoktur. Ancak anlaşmalı boşanma davasında, hakimin iradeleri kontrolü için tarafların bizzat duruşmada hazır bulunması şarttır.
Boşanma Kararının Fer'i Sonuçları
Boşanma kararıyla birlikte, evliliğin sona ermesinin mali ve çocuklarla ilgili hukuki sonuçları da hükme bağlanır. Başka bir deyişle boşanma kararı ile tazminat ve nafakalar hakkında da karar verilir.
Tazminat ve Nafaka
Boşanma davalarında tazminat ve nafaka hükmün ferileri niteliğindedir. Buna göre;
Hüküm Sonucu | Açıklama |
Maddi Tazminat | Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir. Mahkeme istenen bu bedel üzerinden takdir yetkisi kullanarak karar vermektedir. |
Manevi Tazminat | Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan uygun miktarda manevi tazminat talep edebilir. Manevi tazminat hakimin takdir yetkisi ile tarafların sosyoekonomik durumu nazara alınarak karar verilir. |
Yoksulluk Nafakası | Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer taraftan mali gücü oranında süresiz olarak yoksulluk nafakası talep edebilir. |
İştirak Nafakası | Velayeti kendisine verilmeyen eşin, ergin olmayan çocuk lehine, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorunda olduğu nafaka türüne iştirak nafakası denilmektedir. Burada kusur aranmaz. |
Nafaka ve tazminat davaları, boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren 1 yıl içinde ayrı bir dava şeklinde de açılabilir.
Velayet ve Kişisel Durum
Velayet ve kişisel durum boşanma davasının ferileri niteliğindedir. Buna göre;
- Velayet: Mahkeme, çocuğun “üstün yararını” esas alarak velayeti eşlerden birine verir. 8 yaş ve üzerindeki çocukların velayet konusundaki görüşü dikkate alınır. Çocuklar için SİR raporu mahkemece pedagog bilirkişiden talep edilmektedir.
- Kişisel İlişki: Velayet kendisinde olmayan eşin, çocukla düzenli olarak kişisel ilişki kurmasına şahsi münasebet veya kişisel ilişki denilmektedir. Mahkeme kişisel ilişki ile ilgili de karar vermektedir.
- Kadının Soyadı: Boşanma halinde kadın, evlenmeden önceki soyadını yeniden alabilir. Ancak, boşandığı kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunduğu ve bunun kocaya zarar vermeyeceği ispatlanırsa, hakimden bu soyadı taşımaya izin verilmesini isteyebilir.
- Miras Hakları: Boşanan eşler, bu sıfatla birbirlerinin yasal mirasçısı olamazlar ve boşanmadan önce yapılmış ölüme bağlı tasarruflarla kendilerine sağlanan hakları kaybederler.
Mal Paylaşımı (Mal Rejiminin Tasfiyesi)
Mal paylaşımı davası, boşanma davasının kesinleşmesinden sonra ayrı bir dava şeklinde açılabilir. Bu dava boşanma ile birlikte açıldığı takdirde hakim tefrik kararı verir. Eşler, evlilik birliği içinde edindikleri malları, yasal mal rejimi olan Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi çerçevesinde tasfiye ederler. Tarafların anlaşmalı boşanmada protokol ile malları diledikleri gibi paylaşması mümkündür.
Anlaşmalı Boşanma Protokolü
Anlaşmalı boşanma protokolü örneği şu şekildedir.
Anlaşmalı Boşanma Protokolüdür.
Taraf-1 Xxxxxx XXXXXXX (TC: ………………..)
ADRES:
Taraf-2 Yyyyyyyy YYYYYY (T.C:………………….)
ADRES:
DAVA KONUSU: Tarafların karşılıklı ve serbest iradeleri ile Türk Medeni Kanunu m. 166/3 uyarınca anlaşmalı olarak boşanmaları, boşanmanın mali sonuçları (nafaka, tazminat) ve varsa ortak çocukların durumu (velayet, kişisel ilişki, iştirak nafakası) hakkında tam bir uzlaşma sağlamalarıdır.
MADDELER
Madde 1: Boşanma İradesi ve Kabul
Taraflar, aralarındaki evlilik birliğinin temelden sarsıldığını, ortak hayatı sürdürmelerinin mümkün olmadığını, bu protokolü serbest ve özgür iradeleriyle imzaladıklarını, huzurdaki boşanma davasını karşılıklı olarak kabul ettiklerini beyan ve taahhüt ederler.
Madde 2: Çocukların Velayeti, İştirak Nafakası ve Kişisel İlişki
(A) Ortak Çocuk Var İse:
Velayet: Tarafların ortak çocuğu/çocukları [Çocuğun/Çocukların Adı Soyadı, Doğum Tarihi]’nın velayeti, çocuğun/çocukların üstün menfaati gözetilerek [Anneye/Babaya] bırakılmıştır.
İştirak Nafakası: Velayet kendisine bırakılmayan [Anne/Baba], ergin olmayan çocuk/çocukların eğitim, sağlık, barınma ve diğer giderlerine katkı sağlamak amacıyla velayet sahibi [Anneye/Babaya] lehine, her ayın [Ayın Günü (Örn: 5.)] günü peşin olarak [Rakamla Miktar] TL ([Yazıyla Miktar] Türk Lirası) iştirak nafakası ödemeyi kabul ve taahhüt eder. Bu nafaka, ortak çocuk/çocuklar ergin olana kadar devam edecektir.
Nafakanın Artışı: Ödenecek bu iştirak nafakası, her yıl [Ay Seçiniz (Örn: Ocak)] ayında, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından açıklanan Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) oranında artırılacaktır.
Kişisel İlişki: Velayet sahibi olmayan [Anne/Baba] ile ortak çocuk/çocuklar arasında kişisel ilişki tesisi, aşağıdaki şekilde düzenlenmiştir: Her ayın [Birinci/İkinci/Üçüncü] hafta sonu [Cuma günü saat 18:00’dan Pazar günü saat 18:00’a kadar]. Dini bayramların [Birinci/İkinci] günü, [Bayramın Başlangıç Günü saat 10:00’dan Bayramın Bitiş Günü saat 18:00’a kadar]. [Yaz] tatillerinin [İlk 15 günü/İkinci 15 günü].
Ortak Çocuk Yok İse: Tarafların ortak çocuğu bulunmamaktadır. Bu madde hükümleri taraflar açısından uygulanmayacaktır.
Madde 3: Maddi ve Manevi Tazminat Talebi
Taraflar, birbirlerinden geçmişteki olaylar ve boşanmaya sebep olan tüm vakıalar nedeniyle Maddi ve Manevi Tazminat talebinde bulunmadıklarını/bulunmayacaklarını karşılıklı olarak beyan ve kabul ederler.
Madde 4: Yoksulluk Nafakası Talebi
Taraflar, boşanma sonrasında birbirlerinden Yoksulluk Nafakası talebinde bulunmadıklarını/bulunmayacaklarını karşılıklı olarak beyan ve kabul ederler.
(Alternatif Yoksulluk Nafakası Maddesi: [Davacı/Davalı], diğer tarafa lehine boşanmanın kesinleşmesinden itibaren geçerli olmak üzere, süresiz olarak aylık …….. TL yoksulluk nafakası ödemeyi kabul eder. Nafaka, Madde 2’deki artış hükmüne tabidir.)
Madde 5: Mal Paylaşımı ve Ev Eşyaları
Taraflar, evlilik birliği süresince edinilmiş olan menkul, gayrimenkul ve diğer tüm malvarlıkları (banka hesapları, araçlar, hisse senetleri vb.) üzerindeki Mal Rejiminin Tasfiyesi konusunu ayrı bir dava veya talep konusu yapmayacaklarını, karşılıklı olarak mal rejiminin tasfiyesine yönelik taleplerinden feragat ettiklerini beyan ederler.
Ev Eşyaları: Ortak konuttaki ev eşyaları [Aşağıdaki gibi/Ekteki liste uyarınca] paylaşılmıştır. Taraflar, birbirlerinden ev eşyası, çeyiz ve ziynet eşyası konusunda başkaca bir alacak talebinde bulunmayacaklardır.
Madde 6: Dava ve Yargılama Giderleri
Taraflar, bu anlaşmalı boşanma davası nedeniyle ortaya çıkacak mahkeme harç ve yargılama giderlerini (posta gideri, tebligat gideri, harç vb.) [Yarı Yarıya/Davacı Tarafın Tamamen/Davalı Tarafın Tamamen] üstlenmeyi kabul ederler.
Madde 7: Protokolün Onaylanması ve Kesinleşmesi
İşbu protokol, tarafların Hâkim huzurunda bizzat hazır bulunarak iradelerini serbestçe açıklamaları ve Hâkimin onayı ile geçerlilik kazanacaktır. Hâkim tarafından protokolde yapılacak değişiklikler, taraflarca da kabul edildiği takdirde boşanmaya hükmolunacaktır.
İşbu yedi (7) maddeden ibaret protokol, iki nüsha olarak ……./2025 tarihinde taraflarca okunmuş, anlaşılmış ve imzalanmıştır.