- 4857 Sayılı İş Kanunu, Kanunlar
- 11 Aralık 2025
İş Kanunu 72. Madde
Yer ve su altında çalıştırma yasağı
Madde 72 – Maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işlerde onsekiz yaşını doldurmamış erkek ve her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaktır.
Yer Altı ve Su Altında Çalıştırma Yasağı
4857 sayılı İş Kanunu, çalışma hayatında belirli risk gruplarını, özel tehlike arz eden iş kollarında koruma altına almıştır. Kanunun 72. maddesi, maden ocakları, tünel inşaatları gibi fiziki koşulları zorlu olan yer altı ve su altı çalışmalarında kimlerin çalıştırılamayacağını net bir şekilde belirlemektedir. Bu makale, söz konusu yasağın kapsamını, amacını ve getirdiği hukuki yükümlülükleri detaylıca inceleyecektir.
İş Kanunu Madde 72’nin Kapsamı ve Amacı
İş Kanunu Madde 72, çalışanların sağlık ve güvenliklerini, özellikle de fiziki dayanıklılıklarının tam gelişmediği genç işçileri ve fizyolojik farklılıkları olan kadınları korumak amacıyla düzenlenmiştir. Yer altı ve su altı çalışmaları, doğası gereği yüksek riskler, sınırlı hareket alanı, düşük ışık, yüksek nem ve basınç değişimleri gibi ağır koşulları beraberinde getirir.
Yer Altı ve Su Altı Çalışmalarının Tanımı
Kanun maddesinde yasak getirilen işler, örnekleme yoluyla belirtilmiştir. Buna göre;
- Yer Altı İşleri: Maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon, tünel inşaatları şeklinde örneklendirilmiştir.
- Su Altı İşleri: (Maddede ayrıca belirtilmese de, benzer risk koşullarına sahip) Dalgıçlık, su altı kaynak işleri ve su altında inşaat/onarımı kapsayan diğer tüm işler.
Bu iş kollarının ortak özelliği, normal çalışma ortamlarından farklı, kapalı, dar ve potansiyel olarak havasız veya basınçlı ortamlarda yürütülmesidir.
Yer Altı ve Su Altında Çalıştırma Yasağının Belirlenen Grupları
İş Kanunu 72. madde, bu ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılması kesin olarak yasaklanan iki temel grup tanımlamıştır.
Kadın İşçiler (Her Yaştaki Kadınlar)
Yasa maddesi, kadınların yer altı veya su altı işlerinde çalıştırılmasını yaş fark etmeksizin kesin olarak yasaklamıştır. Bu durum “Her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaktır.” Şeklinde düzenlenmiştir. Bu mutlak yasak, kadın işçilerin genel olarak bu tür ağır fiziki koşullara adaptasyon süreçlerindeki potansiyel sağlık risklerini (özellikle üreme sağlığı üzerindeki etkileri) minimize etmeyi hedemektedir. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) standartları ve birçok ülkenin mevzuatı da tarihsel olarak bu tür koruyucu hükümleri içermiştir.
Genç İşçiler (On Sekiz Yaşını Doldurmamış Erkekler)
Kadınlar için mutlak yasak varken, genç erkek işçiler için bir yaş sınırı getirilmiştir. Bu durum “…onsekiz yaşını doldurmamış erkeklerin çalıştırılması yasaktır.” Şeklinde düzenlenmiştir. 18 yaşını doldurmamış (reşit olmamış) genç erkek işçilerin bu tür tehlikeli işlerde çalıştırılması, gençlerin bedensel ve psikolojik gelişimlerinin tamamlanmamış olması ve bu işlerin gerektirdiği yüksek fiziki dayanıklılığa sahip olmamaları nedeniyle engellenmiştir. Bu hüküm, genç işçilerin sağlığını ve güvenliğini koruma altına alan İş Kanununun genel koruma ilkesiyle paraleldir.
Yasağın İstisnaları ve Hukuki Sonuçları
İş kanunu 72. Madde, çalışanların özel koruma gerektiren durumlarda ağır ve tehlikeli işlerden uzak tutulmasını sağlayan bir düzenlemedir. Bu yasağın temel dayanağı, iş sağlığı ve güvenliği ilkesidir. İşverenler, bu kurala uymak zorundadır. Yasağa aykırı olarak yer altı veya su altında kadın ya da 18 yaş altı erkek işçi çalıştıran işverenler, İş Kanunu’nda belirtilen idari para cezaları ile karşı karşıya kalır. Ayrıca, bu durumun bir iş kazasına veya meslek hastalığına yol açması halinde işverenlerin hukuki ve cezai sorumluluğu da artacaktır.
Sektörel İstisnalar (18 Yaş Üzeri Erkekler)
Yasak, yalnızca kadınlar ve 18 yaş altı erkekleri kapsadığı için, 18 yaşını doldurmuş erkek işçilerin gerekli mesleki yeterliliğe, sağlık raporuna ve eğitimlere sahip olmaları kaydıyla bu işlerde çalıştırılması mümkündür. Ancak bu çalışanlar için de özel sağlık gözetimi, kısa çalışma süreleri ve yüksek ücret gibi ek koruyucu düzenlemeler diğer ilgili yönetmeliklerle belirlenmiştir. Kimlerin çalıştırılmayacağı aşağıdaki tabloda verilmiştir.
Çalışan Grubu | Yaş Sınırı | Yer Altı/Su Altı Çalışma Durumu |
Kadın İşçiler | Her Yaş | KESİNLİKLE YASAKTIR |
Erkek Genç İşçiler | 18 Yaşını Doldurmamış | KESİNLİKLE YASAKTIR |
Erkek Yetişkin İşçiler | 18 Yaşını Doldurmuş ve Üzeri | Çalıştırılabilir (Özel koşullara tabidir) |
18 Yaş Üstü Erkek İşçiler İçin Yer Altı Çalışma Koşulları
Yer altı ve su altı işleri, 18 yaşını doldurmuş erkek işçiler için yasak olmamakla birlikte, bu işlerin yüksek risk düzeyi nedeniyle Kanun ve ilgili yönetmelikler, bu çalışanlar için de özel koruyucu düzenlemeler ve sınırlamalar getirmiştir.
Çalışma Sürelerinin Özel Olarak Kısıtlanması
Ağır ve tehlikeli işler statüsünde yer alan maden ocakları, tünel inşaatı gibi yer altı işlerinde çalışanların yıpranma payını azaltmak amacıyla, günlük ve haftalık çalışma süreleri genel İş Kanunu hükümlerinden daha kısadır:
- Günlük Maksimum Süre: Yer altı işlerinde çalışanların günlük çalışma süresi en çok 7,5 saat olabilir.
- Haftalık Maksimum Süre: Haftalık çalışma süresi ise en çok 37,5 saattir.
- Fazla Çalışma Yasağı: Bu tür işlerde fazla çalışma (mesai) kesinlikle yasaktır. Bu, işçilerin yorgunluk nedeniyle risk alma olasılığını en aza indirmek için kritik bir hükümdür.
Yer altında çalışan işçiler için, çalışma süresi hesaplanırken işçinin yerin altına indiği andan yerin üstüne çıktığı ana kadar geçen süre hesaba katılır.
Zorunlu Sağlık Gözetimi ve Periyodik Kontroller
Yer altı ve su altı işleri, çalışanların solunum, dolaşım ve kas-iskelet sistemleri üzerinde kalıcı hasarlar bırakma potansiyeline sahiptir. Bu nedenle, bu işlerde çalışacak 18 yaş üstü erkek işçiler için özel ve sıkı sağlık prosedürleri uygulanır:
- İşe Giriş Muayenesi: İşe başlamadan önce, çalışanın bu işe fiziki ve psikolojik olarak uygun olduğunu gösteren özel bir sağlık raporu alması zorunludur.
- Periyodik Sağlık Kontrolleri: Bu işlerde çalışanların sağlık kontrolleri, diğer iş kollarından farklı olarak daha sık aralıklarla yapılır. Periyodik sağlık muayeneleri, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından belirlenen sürelerde yenilenmelidir (Genellikle altı ayda bir).
- İşyeri Hekimi Yükümlülüğü: İşyeri hekimi, çalışanların maruz kaldığı riskleri (toz, gaz, basınç vb.) dikkate alarak düzenli sağlık gözetimi sağlamakla yükümlüdür.
Yüksek Ücret ve Yıpranma Hakkı
Ağır ve tehlikeli koşullarda çalışanların maddi olarak desteklenmesi ve mesleki yıpranmalarının telafi edilmesi amacıyla özel düzenlemeler mevcuttur:
- Ücret Artışı: Yer altı işlerinde çalışanların ücretleri genellikle İş Kanunu’nun belirlediği asgari ücretin üzerinde, sektörün risk ve zorluk derecesini yansıtan daha yüksek düzeylerde belirlenir.
- Fiilî Hizmet Süresi Zammı (Yıpranma Payı): Bu iş kollarında çalışanlara, emeklilik sürelerini kısaltan ve fiilî hizmet sürelerine eklenen “yıpranma payı” hakkı tanınmıştır. Bu, işçinin zorlu koşullarda geçen çalışma ömrünün erken yıpranmasını telafi etmeye yöneliktir.