- 4857 Sayılı İş Kanunu, Kanunlar
- 9 Aralık 2025
İş Kanunu 69. Madde
Gece süresi ve gece çalışmaları
Madde 69 – Çalışma hayatında “gece” en geç saat 20.00’de başlayarak en erken saat 06.00’ya kadar geçen ve her halde en fazla onbir saat süren dönemdir.
Bazı işlerin niteliğine ve gereğine göre yahut yurdun bazı bölgelerinin özellikleri bakımından, çalışma hayatına ilişkin “gece” başlangıcının daha geriye alınması veya yaz ve kış saatlerinin ayarlanması, yahut gün döneminin başlama ve bitme saatlerinin belirtilmesi suretiyle birinci fıkradaki hükmün uygulama şekillerini tespit etmek yahut bazı gece çalışmalarına herhangi bir oranda fazla ücret ödenmesi usulünü koymak veyahut gece işletilmelerinde ekonomik bir zorunluluk bulunmayan işyerlerinde işçilerin gece çalışmalarını yasak etmek üzere yönetmelikler çıkartılabilir.
İşçilerin gece çalışmaları yedibuçuk saati geçemez. (Ek cümle: 4/4/2015-6645/37 md.) Ancak, turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve 30/5/2013 tarihli ve 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu uyarınca petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.[1]
(Mülga dördüncü fıkra: 20/6/2012-6331/37 md.)
(Mülga beşinci fıkra: 20/6/2012-6331/37 md.)
(Mülga altıncı fıkra: 20/6/2012-6331/37 md.)
Gece ve gündüz işletilen ve nöbetleşe işçi postaları kullanılan işlerde, bir çalışma haftası gece çalıştırılan işçilerin, ondan sonra gelen ikinci çalışma haftası gündüz çalıştırılmaları suretiyle postalar sıraya konur. Gece ve gündüz postalarında iki haftalık nöbetleşme esası da uygulanabilir.
Postası değiştirilecek işçi kesintisiz en az onbir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.
Gece Çalışması Nedir? Sınırları ve İstisnai Durumlar Nelerdir?
İş Kanununun 69. Maddesi, çalışma hayatının biyolojik performansı zorlayan ve özel düzenleme gerektiren “gece” dönemini tanımlar. Kanun bu dönemde işçi sağlığını korumak amacıyla birtakım sınırlamalar getirmiştir. Gece çalışması, gerek işçi verimliliği gerekse sağlık riskleri nedeniyle gündüz çalışmasından farklı hükümlere tabi tutulmuştur. Bu makale, Madde 69 çerçevesinde gece süresinin tanımını, gece çalışmasının yasal sınırlarını, postaların nöbetleşe değişim esaslarını ve özellikle turizm, sağlık ve petrol faaliyetleri gibi kritik sektörlerdeki istisnai düzenlemeleri tüm detaylarıyla ele almaktadır.
Gece Süresinin Tanımı ve Yasal Çerçevesi
İş Kanununa göre, bir faaliyetin gece çalışması kapsamında değerlendirilebilmesi için öncelikle “gece” tanımına uygun bir zaman diliminde yapılması gerekir.
Yasal Gece Süresi ve Zaman Aralığı
Kanun, çalışma hayatındaki gece süresini net iki sınırla tanımlar. Buna göre; “Çalışma hayatında ‘gece’ en geç saat 20.00’de başlayarak en erken saat 06.00’ya kadar geçen ve her halde en fazla onbir saat süren dönemdir.”
- Başlangıç ve Bitiş: Gece süresi, en geç 20:00’de başlar ve en erken 06:00’da sona erer. Bu, işyerinin çalışma düzenine göre 20:00 – 06:00 arasındaki 10 saatlik dilimin herhangi bir 11 saatlik kısmını kapsayabilir.
- Maksimum Süre: Tanımlanan bu gece dönemi, en fazla 11 saat sürebilir. Bu, çalışma süresinin 19:00’da başlayıp 06:00’da bitmesi gibi bir düzenlemenin yasal olarak kabul edilemeyeceği anlamına gelir.
- Gece Çalışması Tanımı: Bir işçinin çalışmasının büyük bir kısmı yani yarısından fazlası gece süresine denk geliyorsa, o çalışma gece çalışması sayılır.
Yönetmeliklerle Getirilebilecek Özel Düzenlemeler
Madde 69’un ikinci fıkrası, işin ve coğrafyanın niteliğine göre esneklik sağlamak amacıyla yönetmelik çıkarma yetkisi tanır. Bu yetkiler şunları kapsamaktadır.
- Saat Ayarlamaları: Yurdun bazı bölgelerinde veya işin gereği olarak gece başlangıcının daha geriye alınması veya yaz/kış saatlerinin ayarlanması.
- Fazla Ücret Ödenmesi: Bazı gece çalışmalarına herhangi bir oranda fazla ücret ödenmesi usulünün konulması buna örnek verilebilir. Kanunda zorunlu olmamasına rağmen, yönetmelikle düzenlenebilir.
- Yasaklama: Ekonomik bir zorunluluk bulunmayan işyerlerinde işçilerin gece çalışmalarını yasaklamak mümkündür.
Gece Çalışmalarında Yasal Süre Sınırlamaları ve İstisnalar
İş Kanunu, gece çalışmasının insan biyolojisi üzerindeki yıpratıcı etkilerini azaltmak için günlük süre sınırı koymuştur.
Gece Çalışmasının Azami Sınırı
Temel kural, tüm işçiler için geçerlidir. Buna göre, “İşçilerin gece çalışmaları yedibuçuk saati geçemez.” Bu kural, gece çalışan işçinin 7.5 saatten fazla çalıştırılamayacağını, dolayısıyla bu sürenin üzerinde fazla mesai dahi yapılamayacağını ifade eder. Bu, işçinin sağlığını korumaya yönelik emredici bir hükümdür.
Onay Şartıyla 7.5 Saati Aşma İstisnası
2015 ve 2022 yıllarında yapılan değişikliklerle, bazı sektörlerde, işin sürekliliği ve aciliyeti nedeniyle bu kurala istisnalar getirilmiştir. Bu istisnalarda 7.5 saatin üzerinde gece çalışması yapılabilmesi için temel şart işçinin yazılı onayının alınmasıdır. Bu istisnalar şunları kapsar:
- Turizm Hizmetleri: Konaklama, yeme-içme ve eğlence sektörleri.
- Özel Güvenlik Hizmetleri: Gece boyunca kesintisiz güvenlik sağlayan faaliyetler.
- Sağlık Hizmetleri: Hastaneler ve sağlık kuruluşlarında kesintisiz hizmetin gerekliliği.
- Petrol Faaliyetleri: Türk Petrol Kanunu uyarınca petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri.
Bu sektörlerdeki işveren, işçinin onayını alarak günlük 7.5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırabilir. Ancak, bu istisnanın dahi haftalık yasal çalışma süresi (45 saat) sınırını aşmaması gerekir.
Nöbetleşe Posta Değişim Kuralları
Gece ve gündüz sürekli işletilen işyerlerinde, gece çalışmasının uzun süreli olumsuz etkilerini dengelemek amacıyla vardiyaların düzenli değişimi zorunludur.
Postaların Sıralanması ve Nöbetleşme Esası
Postaların sıralanması ve nöbetleşe esası aşağıdaki şekilde yapılabilmektedir. Buna göre;
- Haftalık Değişim Zorunluluğu: Gece ve gündüz işletilen işyerlerinde, bir çalışma haftası gece çalıştırılan işçilerin, ondan sonra gelen ikinci çalışma haftası gündüz çalıştırılmaları suretiyle postalar sıraya konulmalıdır.
- İki Haftalık Nöbetleşme: Kanun, bu değişimin iki haftalık nöbetleşme esasıyla da uygulanabileceğini belirtir. Yani, bir işçi maksimum iki hafta üst üste gece postasında çalıştırılabilir.
- Amaç: Bu zorunluluk, işçinin sürekli gece çalışmasından kaynaklanan biyolojik ve sosyal risklerini (aile ve sosyal hayatın bozulması) minimize etmeyi amaçlar.
Vardiya Değişiminde Zorunlu Dinlenme Süresi
İşçi, bir vardiyadan diğerine geçerken, vücudunun adapte olabilmesi için yeterli dinlenmeye sahip olmalıdır. “Vardiyası değiştirilecek işçi kesintisiz en az onbir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.” Bu 11 saatlik kesintisiz dinlenme kuralı, işçinin bir vardiyayı bitirip hemen ertesi gün diğer vardiyaya başlatılmasını engeller ve işçi sağlığı açısından güvence sağlar.
Gece Çalışmasında İşçi Sağlığı Güvencesi Ne Anlama Gelir?
İş Kanunu Madde 69, gece çalışmasını sıkı kurallara bağlayarak, işçinin sadece ücret hakkını değil, en temel hakkı olan sağlık hakkını koruma altına alır. 7.5 saatlik günlük çalışma sınırı, gece vardiyasında çalışan milyonlarca işçi için güvencedir. İşverenlerin, istisnai sektörler dâhil olmak üzere, bu süre sınırlamalarına ve posta değiştirme esaslarına uyması, hem yasal risklerden kaçınmak hem de sürdürülebilir bir iş gücü sağlamak açısından temel yükümlülükleridir.